Tabarak-300x235

سوره‌ی ”تبارك الذی“ سوره‌ی مباركی است. پیامبر صلى الله علیه وسلم آرزو داشت كه این سوره در قلب تمام افراد امتش باشد. حضرت ابن عباس رضی الله عنهما به مردی گفت: آیا نكته‌ی ظریفی را به تو نگویم كه از آن خوشحال بشوی؟

گفت: بله، ای ابا عباس! خداوند بر تو رحمت كند.

ابن عباس رضی الله عنهما گفت: ﴿تَبَارَكَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْكُ﴾ را بخوان و آن را حفظ كن و به خانواده، فرزندان و كودكانِ خانه و همسایگانت یاد ده كه این سوره نجات دهنده است و در روز قیامت نزد پروردگار برای خواننده‌ی خود مجادله می‌كند و از پروردگارش می‌خواهد كه او را اگر در دل آتش هم باشد، نجات دهد و نیز خداوند به سبب این سوره، تلاوت كننده‌اش را از عذاب قبر می‌رهاند.

حضرت ابن عباس رضی الله عنهما بیان كرد كه پیامبر خدا صلى الله علیه وسلم فرمودند: «وَدِدْتُ أَنَّهَا فِی قَلْبِ كُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ أُمَّتِی»؛ دوست دارم كه این سوره در دل هر یك از افراد امتم باشد. (المطالب العالیة بزوائد المسانید الثمانیة: ۱۵/ ۳۷۱؛ وقال ابن حجر فی نتائج الأفكار: ۵/ ۵۳: هذا حدیث حسن غریب. وأخرجه الحاكم فی مستدركه: ۱/ ۵۶۵، مختصرًا، وقال: هذا إسناد عند الیمانیین صحیح، ولم یخرجاه.)

این راهنمایی‌ای از جانب آن‌حضرت صلى الله علیه وسلم برای هر مسلمان است كه این سوره را حفظ كرده و آن را به خانواده و همسایگانش یاد دهد.

اما چرا هر شب این سوره را می‌خوانیم؟

در این باره اندیشه كردم؛ دیدم كه این سوره به خاطر اسباب آتی خوانده می‌شود:

♦ اوّلاً: به خاطر پیروی از پیامبر اكرم صلى الله علیه وسلم؛ جابر رضی الله عنه می‌گوید: «پیامبر صلى الله علیه وسلم تا زمانی كه سوره‌های ”الم تنزیل“ و ”تبارك الذی بیده الملك“ را نمی‌خواند، نمی‌خوابید.» (ترمذی: ۲۸۹۲) پس هنگامی كه تو آن را بخوانی، پیرو سنت آن‌حضرت صلى الله علیه وسلم قرار خواهی گرفت.

♦ ثانیاً: سبب شفاعت و آمرزش گناهان است؛ پیامبر صلى الله علیه وسلم می‌فرمایند: «إِنَّ سُورةً مِنَ القُرآنِ ثَلَاثُونَ آیةً، شَفَعَتْ لِرَجُلٍ حَتىٰ غُفِرَ لَهُ، وَهِیَ سُورَةُ تَبَارَكَ الّذِی بِیَدِهِ المُلْكُ»؛ همانا سوره‌ای از قرآن كریم كه دارای سی آیه است، برای شخصی سفارش كرد تا اینكه آمرزیده شد، و آن سوره‌ی ”تبارك الذی“ است. (ترمذی: ۲۸۹۱، وقال: حدیث حسن.)

♦ ثالثاً: این سوره از عذاب قبر نجات می‌دهد؛ حضرت عبدالله بن مسعود رضی الله عنه می‌گوید: «كسی كه ﴿تَبَارَكَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْكُ﴾ را هر شب بخواند، الله تعالىٰ به خاطر این سوره، عذاب قبر را از او باز می‌دارد. و ما در زمان رسول خدا صلى الله علیه وسلم این سوره را ”مانعة/ بازدارنده“ نامیده بودیم و در كتاب خدا هم موجود است و سوره‌ای است كه هر كس آن را شب‌ها بخواند، كار بسیار خوب و شایسته‌ای انجام داده است.» (رواه النسائی فی عمل الیوم واللیلة: ۷۱۱، وقال ابن حجر فی نتائج الأفكار: ۵/ ۵۱: هذا حدیث حسن، ورواه الحاكم فی تفسیر سورة الملك: ۲/ ۴۹۸، وقال: صحیح الإِسناد ولم یُخرِجاه، ووافقه الذهبی.)

♦ رابعاً: دو صفت از صفات كمال را – كه الله تعالىٰ به آنها موصوف است – در دل مسلمان راسخ می‌كند؛ الله تعالىٰ مالك الملك و قادر مقتدر است و در ملك و بندگانش هر گونه تصرفی كه بخواهد، انجام می‌دهد و سوره را نیز با همین سخن آغاز كرده است: ﴿تَبَارَكَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْكُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَیْءٍ قَدِیر﴾ [ملك: ۱]؛ «پر برکت و بزرگوار است آن ذاتی که فرمانروایی جهان هستی به دست اوست و او بر هر چیز تواناست.» لذا هر كه یقین داشته باشد كه الله تعالىٰ مالك الملك و بر هر چیز تواناست، قلبش مطمئن شده و روحش آرام می‌گیرد و با انوار رضایت، رنگ می‌گیرد.

♦ خامساً: این سوره ما را از سبب وجودمان در این زندگانی خبر می‌دهد؛ این سؤالی است كه دائماً انسان از خود می‌پرسد كه چرا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود؟ خداوند سبحان چنین جواب می‌دهد: ﴿الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ لِیَبْلُوَكُمْ أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا﴾ [مُلك: ۲]؛ «آن ذاتی که مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما نیکوکارتر است.» گویا الله تعالىٰ می‌خواهد به تو بگوید: ای مسلمان! تو بیهوده آفریده نشده‌ای: ﴿أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا﴾ [مؤمنون: ۱۱۵]؛ «آیا گمان كردید كه شما را بیهوده آفریده‌ایم؟» بلكه برای عمل در این زندگانی آفریده شده‌ای و لازم است كه این عمل متصف به ”احسان“ باشد.

در اینجا ملاحظه می‌كنیم كه خداوند سبحان نگفت كه چه كسی بیشتر عمل می‌كند: «أَكْثَرُكُمْ عَمَلاً»؛ چرا كه كثرت در میزان خداوندی تا زمانی كه منضبط با شرع و رضای الهی نباشد، هیچ فایده‌ای ندارد، بلكه فرمود: ﴿أَیُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً﴾؛ «چه كسی بهتر عمل می‌كند.» و این بزرگترین آزمایشی است كه ما در دنیا با آن مواجهیم. لهٰذا بر مسلمانی كه هر شب این سوره را می‌خواند، لازم است كه در این آیه تأمل كند تا اینكه معانی احسان در قلبش راسخ گردند و چون صبحگاه از خواب برمی‌خیزد و به گوشه و كناره‌های زمین می‌رود، در پی عمل بهتر باشد.

از مظاهر عمل بهتر این است كه مطابق با شریعت الله تعالىٰ باشد؛ لذا بر هر فرد مسلمان در هر كار و تخصصی كه باشد، لازم است كه نسبت به كارش از علما بپرسد و حكم شرعی آن را جویا شود. اگر شغل او خدای عزوجل را راضی می‌گرداند، آرامش می‌یابد وگرنه آن را رها كند.

♦ از مظاهر عمل بهتر، اخلاص در آن عمل است و عملی كه خالی از اخلاص باشد، دوباره به صاحبش برگشت داده می‌شود. پیامبر صلى الله علیه وسلم می‌فرمایند: «مَنْ أَحَبَّ لِلّٰهِ وَأَبْغَضَ لِلّٰهِ وَأَعْطَىٰ لِلّٰهِ وَمَنَعَ لِلّٰهِ فَقَدْ اسْتَكْمَلَ الإِیْمَانَ»؛ هر كس، دیگری را به خاطر خدا دوست داشته باشد و به خاطر خدا از كسی متنفر باشد و به خاطر خدا بدهد و به خاطر خدا بازدارد، ایمانش را كامل كرده است. (أبوداود: ۴۶۸۱)

از دیگر مظاهر عمل بهتر، محكم‌كاری است؛ پیامبر اكرم صلى الله علیه وسلم می‌فرمایند: «إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الرَّجُلَ إِذَا عَمِلَ عَمَلاً أَنْ یُتْقِنَهُ»؛ خداوند متعال دوست دارد شخصی كه كاری انجام می‌دهد، آن را محكم كند. (رواه الطبرانی فی الأوسط: ۸۹۱)

محكم‌كاری در هر كاری كه مسلمان انجام می‌دهد، پسندیده است تا اینكه با دنیای شگفتِ اطرافش هماهنگ شود. مگر نه این است كه خداوند متعال در این سوره می‌فرماید: ﴿الَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرىٰ فِی خَلْقِ الرَّحْمٰنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرىٰ مِنْ فُطُورٍ﴾ [ملك: ۳]؛ «آن ذاتی كه هفت آسمان را بر فراز یكدیگر آفرید؛ در آفرینش (خدای) رحمان هیچ خلل و بی‌نظمی‌ای نمی‌بینی. باز چشم بگردان، آیا نقصانی (و شکافی) می‌بینی؟»

گویا الله سبحانه وتعالىٰ می‌گوید: ای انسان! به این جهان زیبا كه در صنعتش نظیری ندارد، بنگر و سعی كن كه اعمالت را همانند این جهانی كه در آن زندگی می‌كنی، كامل و محكم بگردانی!

رسول خدا صلى الله علیه وسلم می‌فرمایند: «إِنَّ اللهَ كَتَبَ الإِحْسَانَ عَلىٰ كُلِّ شَیءٍ، فَإِذَا قَتَلْتُمْ فَأَحْسِنُوا القِتْلَةَ، وَإِذَا ذَبَحْتُمْ فَأَحْسِنُوا الذِّبْحَ، وَلیُحِدَّ أَحَدُكُمْ شَفْرَتَهُ فَلْیُرِحْ ذَبِیْحَتَهُ»؛ همانا خداوند متعال در انجام هر عملی، نكویی را لازم كرده است؛ پس هرگاه كُشتید، به خوبی بكُشید و اگر حیوانی را ذبح كردید، به خوبی ذبح كنید و باید كه هر یك از شما كارد خود را تیز كند تا حیوان قربانی را آسوده گرداند. (مسلم: ۱۹۵۵)

و نیز فرمودند: «إِنَّ اللهَ جَمِیلٌ یُحِبُّ الجَمَالَ»؛ یقیناً خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد. (مسلم: ۹۱)

خداوند متعال، ما را از حال جوانانی كه به پروردگارشان ایمان آوردند، خبر داده است: ﴿فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هٰذِهِ إِلَى الْمَدِینَةِ فَلْیَنْظُرْ أَیُّهَا أَزْكىٰ طَعَامًا فَلْیَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ﴾ [كهف: ۱۹]؛ «پس یک نفر از خودتان را با این سکه‌ای که دارید؛ به شهر بفرستید، و باید بنگرد کدام یک از غذاها پاکیزه‌تر است، پس روزی و طعامی از آن برای شما بیاورد.» این جوانانی كه به خداوند ایمان آوردند و دینش را پسندیدند، در پی غذای پاكیزه برآمدند كه خداوند متعال داستان آنان را برای ما بیان و تأیید كرده است.

خداوند تبارك وتعالىٰ به ما چنین تعلیم می‌دهد كه در هر چیز، بهترین را بگیریم؛ چنانكه می‌فرماید: ﴿وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ﴾ [بقرة: ۱۹۵]؛ «و نیکی کنید که خداوند نیکوکاران را دوست می‌دارد.»

هنگامی كه تو تك تك واژگان زندگی‌ات را خوب كردی، جزو نیكوكارانی خواهی بود كه خداوند سبحان آنان را دوست می‌دارد و این مقامی بس بلند است. رسول خدا صلى الله علیه وسلم به نقل از خداوند متعال می‌فرماید: «وَمَا تَقَرَّبَ إِلَیَّ عَبْدِی بِشَیْءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَیْهِ وَمَا یَزَالُ عَبْدِی یَتَقَرَّبُ إِلَیَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّىٰ أُحِبَّهُ فَإِذَا أَحْبَبْتُهُ كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذِی یَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الَّذِی یُبْصِرُ بِهِ وَیَدَهُ الَّتِی یَبْطِشُ بِهَا وَرِجْلَهُ الَّتِی یَمْشِی بِهَا وَإِنْ سَأَلَنِی لَأُعْطِیَنَّهُ وَلَئِنْ اسْتَعَاذَنِی لَأُعِیذَنَّهُ»؛ بنده‌ام به هیچ عملی به من نزدیكی نجسته كه برایم محبوب‌تر باشد از آنچه بر وی فرض گردانیده‌ام و بنده‌ام پیوسته با انجام نوافل به من نزدیكی می‌جوید تا آنكه او را دوست می‌دارم و چون او را دوست بدارم، من وسیله‌ی شنوایی او می‌شوم كه به آن می‌شنود و بینایی او می‌شوم كه به آن می‌بیند و دست وی كه بدان می‌گیرد و پای وی كه با آن راه می‌رود و اگر از من بخواهد، به او خواهم داد و اگر به من پناه جوید، حتماً او را پناه خواهم داد. (بخاری: ۶۵۰۲)

♦ سادساً: قانون تحرك را به ما می‌آموزاند؛ در این سوره آیه‌ای وجود دارد كه درباره‌ی این قانون مهم در زندگی افراد و جامعه سخن می‌گوید: ﴿هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِی مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَیْهِ النُّشُورُ﴾ [ملك: ۱۵]؛ «او ذاتی است که زمین را برای شما رام گردانید، پس در گوشه و كنار آن راه بروید و از روزی او بخورید و بازگشت همه به سوی اوست.»

و این رسالتی است كه انسان را در شب متوجه می‌گرداند تا خود را صبحگاهان برای سیر و سیاحت در گوشه و كناره‌های زمین كه برایش  مسخر شده‌اند، آماده كند و از روزیهای پاكیزه‌ای كه خداوند برایش آفریده و اكرام كرده است، بخورد و هر كه خود را به سستی وادارد، بهره‌ای از این مهمانی الهی نخواهد داشت؛ چرا كه تنبلی بیماری مزمنی است كه پیامبر صلى الله علیه وسلم از آن پناه جسته است: «اللّٰهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِكَ مِنَ العَجْزِ وَالكَسَلِ…»؛ بار إلٰها! به تو پناه می‌جویم از ناتوانی و كاهلی. (بخاری: ۲۸۲۳)

♦ سابعاً: یكی از آیات این سوره از جهانِ زیبای پرندگان كه چشم‌ها را خیره می‌كنند، سخن می‌گوید تا از آنها یاد بگیریم؛ خداوند متعال می‌فرماید: ﴿أَوَلَمْ یَرَوْا إِلَى الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَیَقْبِضْنَ مَا یُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمٰنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَیْءٍ بَصِیر﴾ [ملك: ۱۹]؛ «آیا به پرندگانی که بر فراز سرشان است که گاهی بالهای خود را می‌گشانید و گاهی فرو می‌بندند، نگاه نکردند؟! جز (خدای) رحمان، آنها را (كسی بر فراز آسمان) نگاه نمی‌دارد؛ بی گمان او به هر چیز بیناست.»

خداوند متعال محبت پرندگان را از زمان كودكی در دلم انداخته است؛ از آنها مراقبت می‌كردم و از حركات و فراز و نشیبشان در فضای آسمان لذت می‌بردم و صبحگاهان چهچه‌ی آوازشان مرا شاد می‌كرد كه این تعبیری زیبا از سرود سپاسگزاری است نسبت به آفریننده‌ی آسمانها و زمین.

من درس‌های زیر را از این آیه آموختم:

۱- تسبیح؛ خداوند متعال می‌فرماید: ﴿أَوَلَمْ یَرَوْا إِلَى الطَّیْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَیَقْبِضْنَ مَا یُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمٰنُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَیْءٍ بَصِیر﴾ [ملك: ۱۹]. من اجتماع پرندگان و آواز بلندشان را كه تسبیح می‌گویند، قبل و بعد از فجر و قبل از غروب و بعد از آن ملاحظه كرده‌ام.

۲- نظم و انضباط؛ پرندگان پیش از غروب آفتاب به لانه و كاشانه‌ی خود برمی‌گردند و صبح زود پراكنده می‌شوند.

۳- استقامت؛ پرندگان راه‌های بازگشت به خانه، یا راهی كه به دنبال روزی می‌روند و یا راه هجرتشان در موسم‌های مختلف را تغییر نمی‌دهند.

۴- ذوق؛ پرندگان در شب از خانه‌های مسكونی مردم دوری می‌گزینند.

۵- الفت در میان یك‌دیگر؛ آن‌ها در مكان‌های معینی جمع شده و با یك‌دیگر اُنس می‌گیرند!

۶- خواب زودهنگام و سحرخیزی.

۷- انجام كار گروهی كه از این قول خداوندی فهمیده می‌شود: ﴿وَالطَّیْرُ صَافَّاتٍ﴾ [نور: ۴۱]؛ «پرندگان در حالی كه بال گسترده‌اند.»

۸- اعتماد بر خداوند متعال؛ رسول الله صلى الله علیه وسلم می‌فرماید: «لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَوَكَّلُونَ عَلىٰ اللهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرُزِقْتُمْ كَمَا تُرزَقُ الطَّیْرُ، تَغْدُو خِمَاصاً وَتَرُوحُ بِطَاناً»؛ اگر شما آن‌چنان‌كه حق توكل است، بر خدا اعتماد می‌كردید، همانند پرنده روزی داده می‌شدید كه صبح در حالت گرسنگی بیرون می‌شود و شب با شكم پر برمی‌گردد. (ترمذی: ۲۳۴۴)

گویا خداوند متعال به ما می‌گوید: ای بندگانم! بر شما چیزی لازم نیست جز اینكه در زمین بروید و باز بر من توكل كنید؛ آن‌گاه من شما را همانند پرنده روزی می‌دهم كه صبحگاهان با حالت گرسنگی از لانه‌اش بیرون می‌رود و شامگاهان در حالی برمی‌گردد كه شكمش پر شده است.

♦ ثامناً: آیاتی از این سوره، سرانجام غمگین و دردناك كسانی را به ما بازگو می‌كند كه از خداوند سبحان روگرداندند و به سخنان پیامبران گوش فرا ندادند و علت زندگانی خود در این دنیا را نفهمیدند. سرانجامی كه ورود به آتش و صداهای دلخراش و انتقادهای نگهبانان و داروغه‌های جهنم را برای رویگردانان و تكذیب كنندگان در پی دارد. كسی كه در این باره تأمل كند و آن را برای ذهن خود انتخاب كند تا در شب و روز از این سرانجام دردناك نجات یابد، برایش بسیار مفید خواهد بود. خداوند متعال می‌فرماید: ﴿وَلِلَّذِینَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَبِئْسَ الْمَصِیرُ ∗ إِذَا أُلْقُوا فِیهَا سَمِعُوا لَهَا شَهِیقًا وَهِیَ تَفُورُ ∗ تَكَادُ تَمَیَّزُ مِنَ الْغَیْظِ كُلَّمَا أُلْقِیَ فِیهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ یَأْتِكُمْ نَذِیرٌ ∗ قَالُوا بَلىٰ قَدْ جَاءَنَا نَذِیرٌ فَكَذَّبْنَا وَقُلْنَا مَا نَزَّلَ اللهُ مِنْ شَیْءٍ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِی ضَلَالٍ كَبِیرٍ ∗ وَقَالُوا لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنَّا فِی أَصْحَابِ السَّعِیرِ﴾ [ملك: ۱۰ – ۶]؛ «و برای کسانی که به پروردگارشان کافر شدند، عذاب جهنم است و چه بد جایگاهی است. هنگامی که در آن انداخته شوند، از آن نعره‌ای (وحشتناک) می‌شنوند، در حالی که آن می‌جوشد. از شدت خشم نزدیک است پاره پاره شود، هرگاه که گروهی در آن انداخته می‌شوند، نگهبانانش از آنها می‌پرسند: ”آیا بیم دهنده‌ای به سراغ شما نیامد؟!“  گویند: ”چرا، بیم دهنده به سوی ما آمد، پس ما او را تکذیب کردیم و گفتیم: هرگز خداوند چیزی نازل نکرده است، شما جز در گمراهی بزرگ نیستید“. و گویند: ”اگر ما می‌شنیدیم یا تعقل می‌کردیم، در (زمره‌ی) دوزخیان نبودیم“.»

دكتر عبدالسميع الأنيس
ترجمه : زبیر حسین پور

Fatal error: Class 'Attachments' not found in /home3/faezin/public_html/wp-content/themes/32-Hedayat-2sweb.ir/single.php on line 12