فهرست مخارج بر اساس ترتیب حروف الفبا

ا

ب

ث

ج

ح

خ

د

ذ

ر

ز

س

ش

ص

ض

ط

ظ

ع

غ

ف

ق

ک

ل

م

ن

هـ

و

ی

ء

 

    

.

.

.

.فهرست بر اساس مخارج اصلی

مخارج هفده گانه ی تفصیلی حروف به پنج مخرج اصلی تقسیم می شود:

۱_ چاکنا یا دهانه هنجره (یک مخرج)

۲_ حلق (سه مخرج)

۳_ زبان (ده مخرج)

۴_ لب ها (دو مخرج)

۵_ بینی (یک مخرج)

.

مخرج اول: حفره ی دهان

حفره ی دهان همان فضای موجود میان حلق تا دهان می باشد.

مخرج حروف سه گانه ی مدی زیر می باشد:

_ الف ساکن ماقبل مفتوح (ـَا)
_ واو ساکن ماقبل مضموم (ـُو)
_ یاء ساکن ماقبل مکسور (ـِی)

این حروف سه گانه در کلمه ی نُوحِیهَا در آیه ی: ﴿تِلْکَ مِنْ أَنبَاءِ الغَیبِ نُوحِیهَا إِلَیْکَ﴾ گردآمده اند.

این مخرج تقدیری است و نمی توان مکان دقیق تلفظ حروف را در آن معین ساخت، بلکه تلفظ آن ها در حفره صورت گرفته و با پایان یافتن صدا در هوا پایان می پذیرد.

.

مخرج دوم: حلق 

حلق یا حلقوم سه مخرج برای تلفظ شش حرف را دارد:

۱_ انتهای حلق: ادامه ی حفره ی هوا در سینه که از دهان دورتر است: همزه و هاء (ء - هـ) از آن تلفظ می شود. البته مخرج همزه دورتر از مخرج هاء واقع است.

۲_ وسط حلق: محل تلفظ حرف های عین و حاء (عح)، که مخرج عین دورتر از حاء واقع است.

۳_ ابتدای حلق: نزدیک ترین بخش حلق به دهان بوده و محل تلفظ دو حرف غین و خاء (غخ) بوده و مخرج خاء از مخرج غین به دهان نزدیک تر می باشد.

.

مخرج سوم: زبان

زبان دارای ده مخرج برای هجده حرف می باشد، از قبیل:

۱_  عقب زبان (دورترین مکان به حلق) با قسمتی از کام دهان که مقابل آن است: محل تلفظ حرف قاف (ق).

۲_  عقب زبان قبل از مخرج حرف قاف با اندکی از بخش روبرویی کام دهان: محل تلفظ حرف کاف (ک) و  مخرج حرف کاف، از محل تلفظ قاف به دهان نزدیک تر می باشد.

۳_  وسط زبان با بخش روبرویی لثه ی بالایی: محل تلفظ سه حرف؛ جیم، شین و یاء غیر مدی.  (جشی).

_ یاء غیر مدی همان یاء متحرک یا یاء ساکنی است که پیش از آن کسره نباشد.

ممکن است مخرج جیم با چسباندن آرام وسط زبان به لثه ی بالایی صورت گیرد اما برای یاء و شین باید فاصله وجود داشته باشد.

۴_  یکی از دو کناره ی زبان با قسمتی از دندان های آسیا که موازی آن است: محل تلفظ دقیق ترین حروف عربی از لحاظ تلفظ که همان حرف ضاد (ض) است. خروج ضاد از کناره ی چپ زبان آسان تر و رایج تر از کناره ی راست می باشد.

۵_  یکی از دو کناره ی زبان (یا هردو) با قسمتی از لثه ی دندان های بالایی روبروی آن (لثه ی دندان های ضاحکه، نیش، پیش و پیشین): محل تلفظ حرف لام (ل).

بعضی باور دارند که تلفظ حرف لام از یکی از کناره ها است و از کناره ی چپ آسان تر است. بعضی دیگر می گویند تلفظ آن از هر دو کناره ممکن است.

للإنسان أسنان ثنایا رباعیـه

انسان دندان های پیشین و چهارگانه دارد

وأنیاب کل کـالضواحک أربع

و نیش و ضواحک چهارگانه

طواحن ضعف الست أربعة أخر

دندان های آسیاب، چهار دندان دیگر

نواجـذ فاعلمها إذ العلم أرفع

و دندان عقل، بیاموز آن را اگر دانشش داری

.

۶_ کناره ی زبان با بخشی از لثه ی دندان های بالا: محل تلفظ حرف نون (ن).

۷_  کناره ی زبان و بخشی از پشت آن و بخش مقابل از لثه ی دندان های بالا: مکان تلفظ حرف راء (ر)، ومخرج حرف راء به محل تلفظ حرف نون نزدیک است جز آنکه به پشت زبان داخل می شود.

۸_  کناره ی زبان با ریشه های دندان های پیش بالایی: مکان تلفظ حرف طاء، دال و تاء (ط – د – ت)، و مخرج طاء از دورترین بوده و سپس زیر آن دال و سپس تاء.

۹_ کناره ی زبان و بالای دندان های پیش بالا: (با باقی نهادن شکاف کوچکی بین سطح زبان و سقف دهان برای فرار هوا از میان آن): محل تلفظ حرف سین، صاد و زا (س – ص – ز).

۱۰_  کناره ی زبان و لبه های دندان های پیشین بالایی: محل تلفظ ثاء، ذال و ظاء (ثذظ).

.

مخرج چهارم: لب ها

دو مخرج تفصیلی برای چهار حرف وجود دارد:

۱_  میان لب ها: محل تولید:

_ باء و میم (بم) با برهم نهادن لب ها، باء از با فشار بیشتر لب ها تلفظ می شود.

_ واو غیر مدی (و) با گشایش لب ها. واو غیر مدی همان واو متحرک و واو لین است.

۲_  لب پایینی با لبه های دندان های پیشین بالایی: محل تلفظ حرف فاء (ف).

.

مخرج پنجم: بینی

خیشوم:  دریچه ای است که بالای بینی را به حلق متصل می کند. محل تلفظ غنه.

غنه: صدایی ملیح است که همراه دو حرف میم (م) و نون (ن) می باشد. نون دارای غنه ای بیش از میم است.

غنه پنج درجه دارد:  آنکه میم و نون مشدد باشند؛ مانند (وأنّا) و(لمّا) و(آمَنَّا) در آیه ى: ﴿وَأَنَّـا لَـمَّـا سَمِعْنَا الْهُدَى آمَـنَّـا بِهِ فَمَن یُؤْمِن بِرَبِّهِ فَلَا یَخَافُ بَخْساً وَلَا رَهَقاً﴾ (جن ۱۳) (مثال هفتم)

۱_ نون ادغام شده و غنه دار باشد؛ مانند (فَمَن یُؤْمِن) در آیه ی سابق.
۲_ میم و نون اخفا شده باشند؛ مانند (کُنتُمْ بِهِ) در آیه ی: ﴿هَذَا یَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِی کُـنـتُمْ بِهِ تُکَذِّبُونَ﴾ (صافات۲۱). (مثال هشتم)

۳_ هردو ساکن و با اظهار باشند.
۴_ هردو متحرک باشند.

غنه صفت ذاتی و لازم نون و میم است، جز آنکه از دو مرتبه ی دیگر ظاهر و آشکارتر می باشد. اما در سه مرتبه ی نخست باید آن را با مد و کشیدن به اندازه ی دو حرکت، همانطور که در بخش مدها بیان شده، کشید.

.

مسأله: چرا خیشوم جزء مخارج حروف شمرده می شود، حال آنکه صدای تلفظ شده در آن صفت (غنه) است و نه یک حرف؟

جواب: برای آنکه غنه تنها صفتی از بین صفات حروف است که دارای مخرج مخصوص به خود و جدای از مخرج حرفی است که همراه آن است. حال آنکه بقیه ی صفات همراه حروف از همان مخرج صادر می شوند. ولی در خیشوم تلفظ می گردد و نه زبان (مخرج حرف نون) و نه لب ها (مخرج میم).

 بعضی علمای تجوید عقیده دارند که اگر غنه در میم و نون آشکار باشد (در حالت تشدید و ادغام با غنه)، مخرج آن دو حرف نیز به خیشوم منتقل می شود. به این ترتیب خیشوم مخرج غنه و حرف های میم و نون می شود.

.

متن الجزریه درباره ی مخارج حروف

ابن جزری در کتابش چنین می سراید:

مَخَارِجُ الحُرُوفِ  سَبْعَةَ عَشَرْ

مخارج حروف هفت عدد هستند

لِفُ الجَـوْفِ  وأُخْتَاهَا وَهِی

الف جوفی و حرفهای مشابه آن

ثمَّ لأَقْصَـى الحَلْقِ هَمْزٌ هَاءُ

سپس برای انتهای حلق همزه است و هاء

أدْنَاهُ غَیْنٌ خَاؤُهــا والْقَافُ

در ابتدای آن خاء و قاف

أسْفَلُ وَالْوَسْطُ فَجِیمُ الشِّینُ یَا

پایین تر و در میانه جیم و شین و یا

لاضْرَاسَ مِنْ أَیْسَرَ أَوْ یُمْنَاهَا

دندان های آسیاب از چپ و راست

وَالنُّونُ مِنْ طَرْفِهِ تَحْتُ اجْعَلُوا

و نون از کناره اش در پایین

وَالطَّاءُ وَالدَّالُ وَتَا مِنْهُ وَمِـنْ

و طاء و دال و تا در آن و در

مِنْهُ وَمِنْ فَوْقِ الثَّنَایَا السُّفْلـى

در آن جا و در بالای دندان های پیش پایین

مِنْ طَرَفَیْهِمَا وَمِنْ بَطْنِ الشَّفَهْ

از دو طرف و داخل لب

لِلشَّفَـتَیْنِ الْوَاوُ بَـاءٌ مِیْــمُ

برای لب ها واو، باء و میم

عَلَى الَّذِی یَـخْتَارُهُ مَـنِ اخْتَبَرْ

برای آنکه برگزیند و کیست که چنان کند

حُـرُوفُ مَـدٍّ للْهَـوَاءِ تَـنْتَهِی

 که حرفهای مداند و با جریان هوا کامل می شوند

ثُـمَّ لـِوَسْطِـهِ فَعَیْنٌ  حَــاءُ

آنگاه برای وسط آن عین است و حاء

أَقْصَى اللِّسَانِ فَوْقُ  ثُـمَّ الْکَافُ

انتهای زبان در بالاتر کاف است

وَالضَّادُ مِنْ حَـافَتِـهِ إِذْ وَلِیـَا

و ضاد از کناره آن اگر متمایل شود به

وَاللاَّمُ أَدْنَاهـا لِمُنْتَـهَــاهَـا

و لام جلوتر تا پایین تر

وَالرَّا یُدَانِیهِ لِـظَهْرٍ أَدْخــلُوا

و راء بدان نزدیک است در پشت

عُلْیَا الثَّنَایَا والـصَّفِیْرُ مُـسْتَکِنْ

دندان های پیشین و صفیر جای گرفته است

وَالظَّاءُ وَالـذَّالُ وَثَا لِلْعُـلْیَــا

و ظاء و ذال و ثاء در بالا

فَالْفَا مَعَ اطْرافِ الثَّنَایَا المُشْرِفَهْ

و فا با کناره های دندان های پیشین مقابلش

وَغُنَّـةٌ مَخْرَجُـهَا الخَیْشُــومُ

و غنه مخرجش خیشوم است

.

مثال

حروف مد سه گانه با مخرج نای


Fatal error: Class 'Attachments' not found in /home3/faezin/public_html/wp-content/themes/32-Hedayat-2sweb.ir/single.php on line 12